मायक्रोसॉफ्टचे हैदराबादमध्ये नवे एआय-रेडी क्लाउड रीजन सुरू; भारतातील चौथे केंद्र, आशियासाठी धोरणात्मक हब

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची चर्चा आपण बहुतेकदा चॅटबॉट, अॅपs आणि नवीन मॉडेलsपुरती करतो. पण या सर्वांच्या मागे प्रचंड संगणकीय क्षमता, वीज, कूलिंग आणि डेटा सेंटरचे जाळे असते. मायक्रोसॉफ्टने या पायाभूत शर्यतीत भारतातील आपली क्षमता आणखी वाढवत हैदराबादमध्ये इंडिया साउथ सेंट्रल नावाचे नवे क्लाउड रीजन सुरू केले आहे. हे कंपनीचे भारतातील चौथे क्लाउड रीजन असून मायक्रोसॉफ्टने त्याला आशिया आणि ग्लोबल साउथसाठी धोरणात्मक केंद्र म्हणून स्थान दिले आहे.

क्लाउड रीजन म्हणजे नेमके काय?

क्लाउड रीजन म्हणजे एकच मोठी इमारत नव्हे. विशिष्ट भौगोलिक भागात स्वतंत्र डेटा सेंटर सुविधा आणि नेटवर्क यांचा समूह असतो. हैदराबाद रीजनमध्ये तीन स्वतंत्र उपलब्धता झोनsची रचना आहे. एखाद्या झोनमध्ये तांत्रिक अडचण आली तरी दुसऱ्या झोनमध्ये सेवा चालू ठेवता यावी, हा त्यामागचा उद्देश असतो.

बँका, मोठे उद्योग, सरकारी संस्था आणि ऑनलाइन सेवा चालवणाऱ्या कंपन्यांसाठी अशी पर्यायी सुरक्षितता महत्त्वाची असते. काही मिनिटांचा सेवा खंडित होणेसुद्धा मोठा आर्थिक परिणाम करू शकतो. त्यामुळे क्लाउड सेवा पुरवठादारकडे केवळ वेगवान सर्व्हर असणे पुरेसे नसते; सातत्य, सुरक्षा आणि आपत्ती पुनर्प्राप्ती तितकीच महत्त्वाची असतात.

एआय-सज्ज म्हणजे काय?

मायक्रोसॉफ्टच्या म्हणण्यानुसार भारतातील त्याची डेटा सेंटर रीजनs आता एआय-सक्षम हार्डवेअर, उच्च कार्यक्षम कूलिंग आणि प्रगत एआय वर्कलोड्स चालवण्यासाठी आवश्यक मंच पायाने सज्ज आहेत. याचा अर्थ सर्व एआय सेवा पहिल्याच दिवशी हैदराबाद रीजनमध्ये उपलब्ध आहेत असा नाही. कंपनीने स्पष्ट केले आहे की अॅझ्युअर आणि एआय सेवा टप्प्याटप्प्याने वाढवल्या जातील.

मोठे एआय मॉडेल चालवण्यासाठी सामान्य web सर्व्हरपेक्षा वेगळ्या प्रकारचे अॅक्सेलरेटर, वेगवान नेटवर्क आणि मोठी वीज क्षमता लागते. हजारो chips एकाच वेळी काम करताना उष्णता निर्माण होते, त्यामुळे कूलिंग ही मोठी तांत्रिक आणि पर्यावरणीय बाब बनते. मायक्रोसॉफ्टने हैदराबाद रीजनच्या कूलिंगमध्ये प्रत्यक्षात शून्य पाणी वापरावर भर दिल्याचे म्हटले आहे.

भारतासाठी चौथे मायक्रोसॉफ्ट क्लाउड रीजन

हैदराबादमधील इंडिया साउथ सेंट्रल हे मायक्रोसॉफ्टचे भारतातील चौथे क्लाउड रीजन आहे. देशातील क्लाउड मागणी वाढत असताना एका प्रदेशावर अवलंबून न राहता विविध भौगोलिक भागांत क्षमता असणे ग्राहकांसाठी उपयोगी ठरते. Data residency आणि विलंब या दोन कारणांसाठीही स्थानिक पायाभूत सुविधा महत्त्वाचे आहे.

एखाद्या भारतीय कंपनीचा डेटा आणि संगणकीय प्रक्रिया वर्कलोड देशातच चालत असेल तर काही नियामक आणि डेटा सार्वभौमत्व गरजा पूर्ण करणे सोपे होऊ शकते. मात्र ‘भारतातील क्लाउड’ म्हणजे प्रत्येक ग्राहकाचा प्रत्येक डेटा आपोआप भारतातच राहतो असा अर्थ नाही. कोणती सेवा, मांडणी आणि बॅकअप रीजन वापरले आहे यावर प्रत्यक्ष डेटा स्थान अवलंबून असते.

20.5 अब्ज डॉलरच्या भारत गुंतवणुकीशी संबंध

मायक्रोसॉफ्टने भारतासाठी जाहीर केलेल्या 20.5 अब्ज डॉलरच्या दीर्घकालीन गुंतवणूक बांधिलकीचा हैदराबाद रीजन हा प्रत्यक्ष पायाभूत सुविधामधील भाग आहे. कंपनीच्या मते अदानी समूह, बजाज फिनसर्व, एचडीएफसी बँक आणि पीबी पेसारख्या संस्था या नव्या रीजनशी जोडल्या गेल्या आहेत.

ही नावे मायक्रोसॉफ्टने स्वतः जाहीर केलेली ग्राहक उदाहरणे आहेत. त्यातून प्रत्येक कंपनीचा संपूर्ण तंत्रज्ञान तंत्ररचना मायक्रोसॉफ्टकडे गेला आहे असा अर्थ काढू नये. मोठ्या कंपन्या अनेकदा एकापेक्षा जास्त क्लाउड सेवा पुरवठादार आणि स्वतःची डेटा सेंटर व्यवस्था एकत्र वापरतात.

सामान्य माणसाला याचा काय फायदा?

सामान्य ग्राहक मायक्रोसॉफ्ट अॅझ्युअर थेट वापरत नसला तरी त्याच्या बँक अॅप, विमा, खरेदी, कार्यालय सॉफ्टवेअर किंवा सरकारी डिजिटल सेवांच्या मागे क्लाउड पायाभूत सुविधा असू शकते. अधिक स्थानिक क्षमता असल्याने काही सेवांना कमी विलंब, जास्त लवचिकता आणि डेटा प्रक्रियासाठी अधिक पर्याय मिळू शकतात.

एआयच्या बाबतीत स्थानिक संगणकीय प्रक्रिया क्षमता वाढल्यास भारतीय कंपन्यांना मोठे मॉडेल आणि एआय अॅपlications देशाजवळ चालवणे सोपे होऊ शकते. प्रत्येक स्टार्टअपला स्वतःचे महाग जीपीयू सर्व्हर खरेदी करण्याऐवजी क्लाउडवर आवश्यक तेवढी क्षमता भाड्याने घेता येते. अर्थात ती क्षमता स्वस्त असेलच असे नाही; एआय संगणकीय प्रक्रियाचा खर्च अजूनही मोठा आहे.

हैदराबादला का निवडले?

हैदराबाद आधीपासून भारतातील मोठे तंत्रज्ञान आणि डेटा सेंटर केंद्र आहे. मोठ्या जागतिक कंपन्यांची कार्यालये, अभियांत्रिकी मनुष्यबळ, फायबर कनेक्टिव्हिटी आणि राज्य सरकारची डेटा सेंटरसाठीची धोरणे या शहराला अनुकूल ठरतात. तेलंगणाने 2029 पर्यंत मोठ्या प्रमाणावर डेटा सेंटर क्षमता विकसित करण्याचे उद्दिष्ट मांडले आहे.

डेटा सेंटर मात्र फक्त जमीन आणि इमारतीवर चालत नाही. सातत्यपूर्ण वीज, transmission पायाभूत सुविधा, पाण्याचा किंवा पर्यायी कूलिंगचा प्रश्न आणि फायबर नेटवर्क आवश्यक असतो. एआय डेटा सेंटरच्या वाढत्या वीज गरजेमुळे राज्यांच्या ऊर्जा नियोजनावरही दबाव वाढणार आहे.

एआय boomची किंमत: वीज आणि पर्यावरण

एआय पायाभूत सुविधा वाढीचा सर्वात कमी चर्चिला जाणारा भाग म्हणजे ऊर्जा. मोठे जीपीयू क्लस्टर्स प्रचंड वीज वापरतात. त्यामुळे डेटा सेंटरमध्ये अक्षय ऊर्जाचा वापर, वीज जाळेवरील परिणाम आणि कूलिंगसाठी लागणारी संसाधने महत्त्वाची होत आहेत. मायक्रोसॉफ्टने पाण्याचा वापर कमी करणाऱ्या कूलिंग रचनावर भर दिला असला तरी संपूर्ण पर्यावरणीय परिणाम फक्त कूलिंगवर ठरत नाही.

वीज कोणत्या स्रोतापासून येते, हार्डवेअर किती कार्यक्षम आहे आणि जुन्या उपकरणांची विल्हेवाट कशी लावली जाते यांचाही विचार आवश्यक आहे. एआयची मागणी वाढत असताना तंत्रज्ञान कंपन्यांना कार्यप्रदर्शनबरोबर ऊर्जा कार्यक्षमताचेही उत्तर द्यावे लागेल.

भारत ते दक्षिण-पूर्व आशिया कनेक्टिव्हिटी

मायक्रोसॉफ्ट नियोजित इंडिया-साउथeast आशिया म्हणजे I-2SEA समुद्राखालील केबल समूहमध्येही भागीदार आहे. सुमारे 3,600 किलोमीटरचा हा समुद्राखालील मार्ग भारताला मलेशिया आणि सिंगापूरशी जोडण्याचा प्रस्ताव आहे. भारतात मच्छलीपट्टणम आणि दक्षिण चेन्नई येथे landing points नियोजित आहेत.

अशा केबलमुळे केवळ इंटरनेट वेग वाढते असे नाही. आंतरराष्ट्रीय वाहतूकसाठी पर्यायी मार्ग मिळाल्याने नेटवर्क लवचिकता वाढू शकते. क्लाउड आणि एआय वर्कलोड्ससाठी डेटा सेंटरइतकेच उच्च क्षमतेचे नेटवर्क महत्त्वाचे आहे.

भारताला एआय केंद्र बनवणे किती वास्तववादी?

मायक्रोसॉफ्टने हैदराबादला आशिया आणि ग्लोबल साउथसाठी धोरणात्मक केंद्र म्हटले आहे. हा कंपनीचा व्यावसायिक आणि धोरणात्मक दावा आहे; भारत आपोआप संपूर्ण आशियाचा एआय केंद्र झाला आहे असे त्यातून सिद्ध होत नाही. सिंगापूर, जपान, दक्षिण कोरिया आणि इतर बाजारांतही मोठी क्लाउड आणि सेमीकंडक्टर क्षमता आहे.

भारताची ताकद वेगळी आहे: मोठा देशांतर्गत बाजार, सॉफ्टवेअर इंजिनering कुशल मनुष्यबळ आणि डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा. जर यासोबत मोठी संगणकीय प्रक्रिया क्षमता आणि विश्वसनीय ऊर्जा उपलब्ध झाली तर भारतीय कंपन्यांना एआय उत्पादने तयार करून इतर विकसनशील बाजारांत नेण्याची संधी मिळू शकते.

स्पर्धा मायक्रोसॉफ्टपुरती नाही

भारताच्या क्लाउड बाजारात अॅमेझॉन वेब सर्व्हिसेस, गुगल क्लाउड, ओरॅकल आणि भारतीय डेटा सेंटर कंपन्यांसह अनेक खेळाडू आहेत. त्यामुळे मायक्रोसॉफ्टचे नवे रीजन हा एका मोठ्या स्पर्धेचा भाग आहे. ग्राहकांसाठी ही स्पर्धा चांगली ठरू शकते कारण अधिक क्षमता, नवीन सेवा आणि किंमतीवरील दबाव निर्माण होतो.

दुसरीकडे मोठ्या क्लाउड सेवा पुरवठादारsवर अवलंबित्व वाढल्याने एका सेवा पुरवठादारावर अवलंबित्वचा प्रश्न निर्माण होतो. एखाद्या कंपनीने आपली संपूर्ण प्रणाली एका सेवा पुरवठादारच्या खास सेवावर बांधली तर पुढे दुसरीकडे स्थलांतर करणे महाग आणि कठीण होऊ शकते. मोठ्या संस्थांनी त्यामुळे multi-क्लाउड किंवा स्थलांतर-सुलभ रचनाचा विचार करणे आवश्यक असते.

मोठे चित्र

हैदराबाद रीजनचे महत्त्व एका नवीन डेटा सेंटरपेक्षा मोठे आहे. एआयच्या पुढच्या टप्प्यात ज्याच्याकडे संगणकीय प्रक्रिया पायाभूत सुविधा आहे त्याच्याकडे नवकल्पनाचा वेग वाढवण्याची क्षमता असते. भारत फक्त एआय अॅपlicationsचा ग्राहक राहणार की स्वतः मोठ्या प्रमाणावर एआय तयार आणि चालवणार, यासाठी अशा पायाभूत सुविधाची गरज आहे.

मायक्रोसॉफ्टची गुंतवणूक त्या दिशेने क्षमता वाढवते, पण खरी परीक्षा वापरात आहे. भारतीय स्टार्टअपs, बँका, उद्योग आणि सरकारी संस्था या क्षमतेचा किती प्रभावी वापर करतात, एआय संगणकीय प्रक्रिया किती परवडते आणि वाढत्या डेटा सेंटरना स्वच्छ वीज किती मिळते, यावर पुढील परिणाम ठरेल. Server सुरू झाले आहेत; आता त्यातून निर्माण होणारे मूल्य पाहायचे आहे.

स्रोत

मायक्रोसॉफ्ट सोर्स आशिया, 21 सप्टेंबर 2026; मायक्रोसॉफ्ट एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर समिटमधील घोषणा; संबंधित उद्योग अहवाल.