भारत 5 वर्षांत जगातील सर्वात मोठा एआय वापरकर्ता होऊ शकतो? सर्वम आणि इमर्जंटच्या प्रमुखांनी मांडले पुढचे चित्र

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जागतिक शर्यतीत भारताने सर्वात मोठे मॉडेल बनवले पाहिजे की सर्वात जास्त लोकांनी एआय वापरला पाहिजे? भारतीय एआय क्षेत्रातील दोन उद्योजकांनी या प्रश्नाला वेगळी दिशा दिली आहे. सर्वमचे सहसंस्थापक प्रत्युष कुमार यांच्या मते पुढील पाच वर्षांत भारत जगातील सर्वात मोठा एआय वापरकर्ता बनू शकतो. इमर्जंटचे सहसंस्थापक मुकुंद झा यांच्या मते पुढील मोठा बदल चॅटबॉटपेक्षा सतत काम करणाऱ्या एआय एजंटsकडून येऊ शकतो.

ही दोन्ही विधाने भविष्याबद्दलची मते आहेत, निश्चित अंदाज नाहीत. तरीही ती महत्त्वाची आहेत कारण भारतातील एआय व्यवसाय कुठे पैसा आणि तंत्रज्ञान गुंतवत आहेत याची दिशा त्यातून दिसते.

भारताचा सर्वात मोठा फायदा: वापरकर्त्यांची संख्या

भारताकडे जगातील सर्वात मोठ्या डिजिटल वापरकर्ता बाजारांपैकी एक आहे. स्वस्त मोबाइल डेटा, यूपीआय, स्मार्टफोनचा प्रसार आणि अनेक भाषांतील इंटरनेट वापरामुळे डिजिटल सेवा गावापर्यंत पोहोचल्या आहेत. एआयसाठीही हेच वितरण जाळे उपयोगी पडू शकते. पण एआय वापराचा खर्च कमी झाला तरच मोठ्या प्रमाणावर adoption शक्य होईल, असा Kumar यांचा मुद्दा आहे.

आज प्रगत एआय मॉडेल वापरण्यामागे कम्प्युटिंगचा मोठा खर्च असतो. प्रत्येक प्रश्न, document analysis, व्हॉइस interaction किंवा image generationमागे सर्व्हरवर गणना होते. कोट्यवधी भारतीय रोज एआय वापरू लागले तर छोटा प्रति-वापर खर्चही प्रचंड रक्कम बनतो. त्यामुळे भारतासाठी केवळ शक्तिशाली एआय नव्हे तर स्वस्त एआय महत्त्वाचा आहे.

सर्वम मॉडेलपासून पायाभूत सुविधाकडे

सर्वमने भारतीय भाषा आणि देशातील वापरासाठी एआय मॉडेल तयार करण्यापासून सुरुवात केली. आता कंपनी पायाभूत सुविधा आणि डिप्लॉयमेंटकडेही विस्तारत आहे. प्रत्युष कुमार यांनी सांगितले की कंपनीने मागील काही तिमाहींत मॉडेलs चालवण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारण्यावर भर दिला आहे. सर्वम स्वतःचे तसेच इतरांचे मॉडेलs host करू शकते, असा त्यांचा दावा आहे.

याचा अर्थ भारतीय कंपनीला एआय वापरायचा असेल तर प्रत्येक वेळी स्वतः मोठे कम्प्युटिंग पायाभूत सुविधा उभारावे लागणार नाही. Model hosting, इंजिनering मदत आणि डिप्लॉयमेंट एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा सर्वमचा प्रयत्न आहे. कंपनीचा भर भारतीय एंटरप्राइजs आणि सरकारी वापरासाठी प्रत्यक्ष मूल्य निर्माण करण्यावर असल्याचे Kumar यांनी म्हटले आहे.

सर्वमने जूनमध्ये नियोजित 300 दशलक्ष डॉलर सीरिज बी फेरीच्या पहिल्या टप्प्यात 234 दशलक्ष डॉलर उभारले होते. त्या वेळी कंपनीचे पोस्ट-मनी मूल्यांकन सुमारे 1.5 अब्ज डॉलर असल्याचे जाहीर झाले. हे भांडवल मॉडेल संशोधन, कम्प्युटिंग क्षमता आणि एंटरप्राइज व सरकार डिप्लॉयमेंटsसाठी वापरण्याची योजना सांगण्यात आली होती.

इमर्जंटची वेगळी कल्पना: एआय एजंट

आज बहुतेक लोक एआयला प्रश्न विचारतात आणि उत्तर घेतात. एआय एजंटची कल्पना त्यापुढे जाते. Agentला एखादे काम दिल्यावर तो अनेक पायऱ्या स्वतः पूर्ण करू शकतो. उदाहरणार्थ वेबसाइट तयार करणे, माहिती शोधणे, डेटा process करणे, code लिहिणे किंवा विविध सॉफ्टवेअर साधने वापरून एखादा परिणाम तयार करणे.

मुकुंद झा यांच्या मते persistent म्हणजे सतत उपलब्ध असणारे एआय एजंटs पुढील मोठा वापर case ठरू शकतात. वापरकर्ता प्रत्येक छोटी सूचना देण्याऐवजी उद्दिष्ट सांगेल आणि एजंट काम पुढे नेईल, अशी कल्पना आहे. प्रत्यक्षात आजचे एजंटs अजूनही चुका करतात आणि मानवी देखरेखीची गरज असते. त्यामुळे ‘स्वतः सर्व काही करणारा एआय कर्मचारी’ ही प्रतिमा सध्या अतिशयोक्त ठरू शकते.

इमर्जंटची वेगवान वाढ

इमर्जंटने जुलैमध्ये 130 दशलक्ष डॉलर सीरिज सी फंडिंग उभारली. त्या फेरीत कंपनीचे पोस्ट-मनी मूल्यांकन 1.5 अब्ज डॉलर झाले. कंपनीने त्या वेळी 120 दशलक्ष डॉलरपेक्षा अधिक वार्षिक रन-रेट महसूल आणि 200,000पेक्षा जास्त पैसे देणारे ग्राहक असल्याचे सांगितले होते. हे आकडे कंपनीने दिलेले आहेत; स्वतंत्र लेखापरीक्षित आर्थिक निकाल म्हणून त्यांच्याकडे पाहू नये.

इमर्जंटसारख्या कंपन्यांचा मुख्य मुद्दा असा आहे की सॉफ्टवेअर तयार करण्यासाठी पारंपरिक कोडिंगचे ज्ञान कमी प्रमाणात लागावे. वापरकर्ता नैसर्गिक भाषेत गरज सांगतो आणि एआय code व interface तयार करण्यात मदत करतो. याला अनेकदा व्हाइब कोडिंग म्हटले जाते. यामुळे लहान व्यवसाय आणि non-technical foundersना सॉफ्टवेअर तयार करणे सोपे होऊ शकते.

सामान्य भारतीयासाठी याचा अर्थ काय?

एआयचा पुढील टप्पा फक्त मोठ्या कंपन्यांच्या कार्यालयात घडणार नाही. भारतीय भाषेत व्हॉइस assistant स्वस्त झाला तर दुकानदार साठा विचारू शकतो, शेतकरी स्थानिक भाषेत माहिती मिळवू शकतो, विद्यार्थी वैयक्तिक tutor वापरू शकतो आणि छोटा व्यवसाय विपणन किंवा हिशेबची काही कामे automate करू शकतो.

पण उपयोग आणि धोका एकत्र वाढतील. चुकीची माहिती, फसवणूक, डीपफेक, वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर आणि रोजगारातील बदल यांचे प्रश्नही मोठे होतील. एआयचा वापर मोठा झाला म्हणून प्रत्येक निकाल बरोबर असेल असे नाही. विशेषतः आरोग्य, कायदा, पैसा आणि सरकारी सेवांमध्ये मानवी पडताळणी आवश्यक राहते.

भारतीय भाषांचा मोठा बाजार

भारत एआयसाठी वेगळा बाजार ठरण्याचे एक कारण भाषा आहे. इंग्रजी-केंद्रित मॉडेलला हिंदी, मराठी, तमिळ, तेलुगू, बंगाली किंवा मिश्र बोलीतील सूक्ष्म अर्थ नेहमी अचूक समजतीलच असे नाही. व्हॉइसमध्ये उच्चार, स्थानिक शब्द आणि मिश्र भाषेचा वापरची अडचण आणखी वाढते.

भारतीय कंपन्यांना येथे संधी आहे. कमी कम्प्युटिंगमध्ये चालणारे मॉडेल, स्थानिक भाषेतील डेटा आणि भारतीय व्यवसायांच्या कामाची प्रक्रियाची समज यामुळे जागतिक मॉडेलपेक्षा काही विशिष्ट कामांत चांगला अनुभव देता येऊ शकतो. दुसरीकडे जागतिक कंपन्यांकडे प्रचंड संशोधन बजेट आणि कम्प्युटिंग आहे. त्यामुळे स्पर्धा सोपी नाही.

स्वस्त एआय ही खरी स्पर्धा

एआयच्या चर्चेत अनेकदा बेंचमार्क आणि मॉडेल sizeवर लक्ष जाते. भारतासाठी प्रति-वापर खर्च कदाचित अधिक निर्णायक ठरेल. एखादी सेवा महिन्याला 2,000 रुपये लागत असेल तर ती कोट्यवधी लोकांपर्यंत जाणार नाही. तीच क्षमता 100 किंवा 200 रुपयांत मिळाली तर बाजार पूर्णपणे बदलू शकतो.

यासाठी डेटा सेंटर, chips, वीज, मॉडेल efficiency आणि स्पर्धा या सर्व गोष्टींचा खर्च कमी करावा लागेल. भारतात एआय पायाभूत सुविधावरील वाढती गुंतवणूक म्हणूनच महत्त्वाची आहे. स्वस्त कम्प्युट मिळाल्याशिवाय स्वस्त एआय सेवा तयार करणे कठीण आहे.

रोजगार नष्ट होणार की नवे काम निर्माण होणार?

एआय एजंटsबाबत सर्वात मोठी चिंता रोजगाराची आहे. काही पुनरावृत्तीची डिजिटल कामे automate होण्याची शक्यता स्पष्ट आहे. ग्राहक सहाय्य, basic कोडिंग, content प्रक्रिया आणि back-कार्यालय कामांवर परिणाम होऊ शकतो. त्याच वेळी एआय साधने वापरून एक व्यक्ती अधिक काम करू शकते आणि लहान टीम मोठा व्यवसाय चालवू शकते.

नेमका निव्वळ परिणाम आज सांगणे शक्य नाही. तंत्रज्ञानाच्या आधीच्या लाटांप्रमाणे काही भूमिका कमी होतील, काही बदलतील आणि नवीन भूमिका तयार होतील. त्यामुळे ‘एआय सर्व नोकऱ्या घेईल’ किंवा ‘काहीच बदलणार नाही’ ही दोन्ही टोकाची विधाने पुराव्यापेक्षा पुढे जातात.

पुढील पाच वर्षांची खरी कसोटी

भारत जगातील सर्वात मोठा एआय वापरकर्ता बनेल ही सध्या प्रत्युष कुमार यांची अपेक्षा आहे, सिद्ध तथ्य नाही. ती खरी ठरण्यासाठी एआय स्वस्त, भारतीय भाषांत उपयोगी, विश्वासार्ह आणि स्मार्टफोनवर सहज उपलब्ध व्हावा लागेल. उद्योग आणि सरकारनेही पायलट प्रकल्पांपलीकडे प्रत्यक्ष वापर वाढवावा लागेल.

इमर्जंटने मांडलेला एजंट-केंद्रित भविष्याचा मार्गही तितकाच रोचक आहे. एआय जर उत्तर देणाऱ्या चॅटबॉटपासून काम पूर्ण करणाऱ्या एजंटमध्ये बदलला, तर सॉफ्टवेअर वापरण्याची पद्धतच बदलू शकते. पुढील पाच वर्षांत सर्वात मोठी कथा कोणता मॉडेल सर्वात मोठा आहे ही नसेल; कोणता एआय सर्वसामान्य माणसासाठी सर्वात उपयुक्त आणि परवडणारा आहे, ही असू शकते.

स्रोत

मनीकंट्रोल स्टार्टअप कॉन्क्लेव्ह 2026; सर्वम आणि इमर्जंटची सार्वजनिक माहिती; टेकक्रंचमधील पूर्वीचे फंडिंग संदर्भ.