आयआयटी मद्रासच्या डीप-टेक फंडची 450 कोटी रुपयांची पहिली उभारणी; 1,000 कोटींचे लक्ष्य

भारतात स्टार्टअपसाठी पैसा उपलब्ध आहे, पण प्रयोगशाळेतून जन्मलेल्या कठीण तंत्रज्ञानाला मोठ्या उद्योगात रूपांतरित करण्यासाठी लागणारा संयमी पैसा तुलनेने कमी आहे. या पार्श्वभूमीवर आयआयटी मद्रास, आयआयटी मद्रास रिसर्च पार्क आणि युनिकॉर्न इंडिया व्हेंचर्स यांनी उभारलेल्या आयआयटीएम युनिकॉर्न फ्रंटियर फंड-I ने 450 कोटी रुपयांचा पहिला टप्पा पूर्ण केला आहे. या फंडचे अंतिम लक्ष्य 1,000 कोटी रुपये असून डिसेंबर 2026 पर्यंत अंतिम उभारणी पूर्ण करण्याचा प्रयत्न आहे.

फंड नेमका कशासाठी?

हा फंड सामान्य इंटरनेट किंवा ग्राहक अॅप कंपन्यांपेक्षा बौद्धिक संपदा, अभियांत्रिकी आणि संशोधनावर आधारित डीप-टेक कंपन्यांवर लक्ष केंद्रित करणार आहे. अशा कंपन्यांमध्ये सेमीकंडक्टर, प्रगत उत्पादन, रोबोटिक्स, अंतराळ, संरक्षण, ऊर्जा, जैवतंत्रज्ञान, औद्योगिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि नवीन पदार्थ यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश होऊ शकतो. प्रत्येक गुंतवणूक याच क्षेत्रात होईल असे अधिकृतपणे सांगितलेले नाही; अंतिम निवड फंडच्या गुंतवणूक निकषांवर ठरेल.

पहिल्या टप्प्यात 450 कोटी रुपये मिळाले असून फंडने आतापर्यंत चार डीप-टेक स्टार्टअपमध्ये सुमारे 55 कोटी रुपये गुंतवले आहेत. एकूण सुमारे 25 कंपन्यांचा पोर्टफोलिओ तयार करण्याचे उद्दिष्ट आहे. आयआयटी मद्रासचे माजी विद्यार्थी आणि काही प्रमुख फॅमिली ऑफिसेस फंडच्या सुरुवातीच्या पाठीराख्यांमध्ये आहेत. पुढील टप्प्यात संस्था आणि बँकांकडूनही भांडवल येण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.

डीप-टेकला वेगळ्या प्रकारच्या पैशाची गरज का?

सामान्य सॉफ्टवेअर स्टार्टअप काही महिन्यांत उत्पादन बाजारात आणू शकतो. डीप-टेकमध्ये चित्र वेगळे असते. संशोधन, नमुना तयार करणे, चाचणी, प्रमाणपत्र, कारखाना, उपकरणे आणि मोठ्या ग्राहकाकडून मान्यता मिळवणे यासाठी अनेक वर्षे लागू शकतात. सुरुवातीला महसूल कमी असतो, पण खर्च मोठा असतो. त्यामुळे लवकर परतावा अपेक्षित असलेल्या गुंतवणूकदारांना अशा कंपन्या धोकादायक वाटू शकतात.

उदाहरणार्थ नवीन चिप, औद्योगिक रोबोट किंवा वैद्यकीय उपकरण तयार करणाऱ्या कंपनीला फक्त संगणक आणि काही अभियंते पुरेसे नसतात. प्रयोगशाळा, उत्पादन भागीदार, दर्जा चाचण्या आणि नियामक मंजुरीची गरज असू शकते. यामुळे तंत्रज्ञान चांगले असूनही अनेक कल्पना प्रयोगशाळेच्या पलीकडे जात नाहीत. आयआयटीएम युनिकॉर्न फ्रंटियर फंड अशा ‘प्रयोगशाळा ते बाजार’ दरीवर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो.

आयआयटी मद्रासचा सहभाग का महत्त्वाचा?

आयआयटी मद्रासने संशोधन, इनक्युबेशन आणि उद्योग सहकार्याभोवती गेल्या अनेक वर्षांत मोठी व्यवस्था उभी केली आहे. आयआयटी मद्रास रिसर्च पार्क आणि संस्थेशी संबंधित इनक्युबेशन प्रणालीमुळे संशोधकांना उद्योगांशी थेट काम करण्याची संधी मिळते. त्यामुळे फंडकडे केवळ पैसा नसून तंत्रज्ञानाचे मूल्यमापन करण्यासाठी शैक्षणिक आणि औद्योगिक जाळेही उपलब्ध होऊ शकते.

आयआयटी मद्रासचे संचालक व्ही. कामकोटी यांनी संस्थेच्या परिसंस्थेत तंत्रज्ञान तयारीच्या विविध पातळ्यांवर कंपन्या वाढल्याचे नमूद केले आहे. फंडचे व्यवस्थापक भारतातून बौद्धिक संपदा-आधारित आणि जागतिक बाजारात स्पर्धा करू शकणाऱ्या कंपन्या उभ्या करण्यावर भर देत आहेत. मात्र आयआयटीचे नाव जोडलेले आहे म्हणून प्रत्येक गुंतवणूक यशस्वी होईल, असा अर्थ काढणे योग्य ठरणार नाही. डीप-टेकमध्ये तांत्रिक तसेच व्यावसायिक धोका मोठा असतो.

भारतासाठी आयात कमी करण्याचा मुद्दा

भारत अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानासाठी परदेशी पुरवठादारांवर अवलंबून आहे. सेमीकंडक्टर उपकरणे, उच्च दर्जाची औद्योगिक यंत्रणा, काही वैद्यकीय साधने, प्रगत इलेक्ट्रॉनिक घटक आणि संरक्षण तंत्रज्ञान यामध्ये आयातीचे प्रमाण मोठे आहे. देशातच संशोधनाधारित कंपन्या मोठ्या झाल्यास या अवलंबित्वाचा काही भाग कमी होऊ शकतो.

मात्र ‘आत्मनिर्भरता’ म्हणजे प्रत्येक गोष्ट भारतातच तयार करणे असा सरळ अर्थ नाही. जागतिक तंत्रज्ञान पुरवठा साखळी अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. भारतासाठी अधिक व्यवहार्य उद्दिष्ट म्हणजे निवडक क्षेत्रांत स्वतःची महत्त्वाची बौद्धिक संपदा, उत्पादन क्षमता आणि जागतिक दर्जाची कंपन्या उभ्या करणे. फंडचे यशही फक्त किती कंपन्यांना पैसे दिले यावर नाही, तर त्यापैकी किती कंपन्या तंत्रज्ञान आणि बाजार या दोन्ही स्तरांवर टिकतात यावर मोजले जाईल.

450 कोटी मोठे की छोटे?

भारतीय स्टार्टअप बाजाराच्या एकूण आकाराशी तुलना केली तर 450 कोटी रुपये फार मोठी रक्कम वाटणार नाही. पण सुरुवातीच्या आणि वाढीच्या टप्प्यातील निवडक डीप-टेक कंपन्यांसाठी ती महत्त्वाची ठरू शकते. विशेषतः फंडचे अंतिम आकारमान 1,000 कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले तर अनेक कंपन्यांना दीर्घकालीन भांडवल देण्याची क्षमता वाढेल.

आतापर्यंत सुमारे 55 कोटी रुपये चार कंपन्यांमध्ये गुंतवले गेले आहेत. म्हणजे फंड केवळ घोषणा करून थांबलेला नाही; प्रत्यक्ष भांडवल तैनात करण्यास सुरुवात झाली आहे. तरीही गुंतवणुकीचे परिणाम दिसण्यासाठी काही वर्षे लागतील. डीप-टेक कंपनीची खरी परीक्षा पुढील फंडिंग फेरी, मोठे ग्राहक, उत्पादनाचा विस्तार आणि जागतिक बाजारात प्रवेश या टप्प्यांवर होते.

तरुण अभियंते आणि संशोधकांसाठी काय बदलू शकते?

भारताच्या सर्वोच्च अभियांत्रिकी संस्थांमधून मोठ्या संख्येने विद्यार्थी परदेशी कंपन्यांत किंवा सॉफ्टवेअर सेवांमध्ये जातात. संशोधनातून कंपनी उभी करण्याचा मार्ग तुलनेने कठीण आहे. संशोधनाला पैसा, मार्गदर्शन आणि पहिला औद्योगिक ग्राहक मिळू लागला तर अधिक संशोधक उद्योजकतेकडे वळू शकतात.

याचा परिणाम रोजगाराच्या स्वरूपावरही होऊ शकतो. डीप-टेक कंपन्यांना केवळ कोड लिहिणारे अभियंते नव्हे तर इलेक्ट्रॉनिक्स, यांत्रिकी, पदार्थ विज्ञान, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, उत्पादन आणि गुणवत्ता नियंत्रणातील कौशल्य लागते. त्यामुळे अशा कंपन्या वाढल्यास उच्च-कौशल्य रोजगाराचा आधार व्यापक होऊ शकतो.

धोके कोणते?

डीप-टेक गुंतवणुकीत सर्वात मोठा धोका म्हणजे उत्तम तंत्रज्ञान आणि यशस्वी व्यवसाय यात मोठे अंतर असते. उत्पादन तांत्रिकदृष्ट्या उत्कृष्ट असले तरी ग्राहक त्यासाठी पैसे देणार का, मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन शक्य आहे का, किंमत स्पर्धात्मक आहे का आणि परदेशी प्रतिस्पर्धी किती वेगाने पुढे जात आहेत, हे प्रश्न निर्णायक ठरतात.

दुसरा धोका म्हणजे दीर्घ काळ. पारंपरिक व्हेंचर कॅपिटल फंडला ठरावीक कालावधीत गुंतवणुकीतून परतावा हवा असतो. काही डीप-टेक क्षेत्रांत व्यावसायिक यशासाठी त्यापेक्षा अधिक वेळ लागू शकतो. म्हणूनच फंडची गुंतवणूक निवड, पुढील फेऱ्यांसाठी भांडवल आणि उद्योग भागीदारी यांचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे राहील.

मोठ्या चित्रात याचा अर्थ

भारताने डिजिटल सेवा आणि ग्राहक इंटरनेटमध्ये मोठ्या कंपन्या उभ्या केल्या. पुढील टप्पा अधिक कठीण आहे: जगाला वापरावी लागतील अशी मूलभूत तंत्रज्ञाने भारतातून तयार करणे. त्यासाठी संशोधन संस्था, उद्योग, सरकार आणि दीर्घकालीन भांडवल एकाच दिशेने काम करावे लागेल.

आयआयटीएम युनिकॉर्न फ्रंटियर फंड-I ची 450 कोटी रुपयांची पहिली उभारणी हा त्या दिशेतील एक प्रयत्न आहे. अंतिम 1,000 कोटी रुपये मिळतात का, कोणत्या कंपन्यांना गुंतवणूक मिळते आणि त्या कंपन्या पुढील पाच-दहा वर्षांत काय तयार करतात, हे अधिक महत्त्वाचे ठरेल. सध्या मात्र भारतीय डीप-टेकसाठी प्रयोगशाळेबाहेर पडण्याचा आणखी एक आर्थिक मार्ग उघडला आहे.

स्रोत

आयआयटी मद्रास; आयआयटी मद्रास रिसर्च पार्क; युनिकॉर्न इंडिया व्हेंचर्स; बिझनेस स्टँडर्ड; द न्यू इंडियन एक्सप्रेस.