तुमची कार कुठे जाते, किती वेगाने चालते—हा डेटा कोणाचा? विमा कंपन्या आणि कर्जदात्यांसाठी कनेक्टेड कारचा नवा बाजार
कनेक्टेड कार लोकेशन, वेग, ब्रेकिंग, वाहन आरोग्य आणि वापराचा मोठा डेटा तयार करतात. विमा किंमत, कर्ज जोखीम आणि सेवांसाठी या डेटाचे मूल्य वाढत असताना ग्राहक संमती, मालकी आणि गोपनीयतेचे प्रश्न गंभीर होत आहेत.
आजची कार फक्त इंजिन आणि चाकांचे यंत्र राहिलेली नाही. इंटरनेटशी जोडलेली आधुनिक कार प्रत्येक प्रवासात लोकेशन, वेग, अचानक ब्रेक, प्रवासाचे अंतर, बॅटरी किंवा इंजिन आरोग्य, त्रुटी आणि कधी कधी वाहनातील इतर वापराची माहिती तयार करू शकते. वाहन निर्माता हा डेटा सेवा सुधारण्यासाठी वापरतो; पण त्यात विमा कंपनी, कर्जदाता, फ्लीट कंपनी आणि इतर सेवा पुरवठादारांनाही मोठे व्यावसायिक मूल्य दिसत आहे.
कार नेमका कोणता डेटा तयार करते?
मॉडेलनुसार जीपीएस लोकेशन, वेग, प्रवास वेळ, त्वरण, ब्रेकिंग, सीटबेल्ट स्थिती, इंधन किंवा बॅटरी पातळी, टायर दबाव, त्रुटी कोड, चार्जिंग इतिहास आणि वाहनाच्या विविध सेन्सरची माहिती नोंदवली जाऊ शकते. सर्व कार प्रत्येक प्रकारचा डेटा गोळा करतात असे नाही.
विमा कंपनीला याचा फायदा काय?
पारंपरिक मोटार विम्यात वय, शहर, वाहन प्रकार आणि मागील दावे यावर जोखीम ठरते. प्रत्यक्ष ड्रायव्हिंग डेटा मिळाला तर कमी अंतर आणि सुरक्षित पद्धतीने वाहन चालवणाऱ्याला वेगळा दर देणे शक्य होते. याला वापर-आधारित विमा म्हणतात.
सुरक्षित चालकाला स्वस्त विमा?
तत्त्वतः होऊ शकतो. पण कोणता डेटा “धोकादायक” ड्रायव्हिंग ठरवतो हे पारदर्शक असणे आवश्यक आहे. मुंबईतील वारंवार ब्रेकिंग आणि मोकळ्या महामार्गावरील ब्रेकिंग एकाच सूत्राने मोजले तर ग्राहकावर अन्याय होऊ शकतो.
कर्जदात्याला कारचा डेटा का हवा?
वाहन किती वापरले जाते, व्यावसायिक वापर आहे का, वाहनाचे आरोग्य कसे आहे आणि संपत्ती कुठे आहे यामुळे कर्ज जोखीम आणि तारणाचे मूल्य समजण्यास मदत होऊ शकते. पण कर्ज मिळवण्यासाठी ग्राहकाला सतत लोकेशन शेअर करणे भाग पाडले गेले तर संमती खरोखर स्वेच्छेची आहे का हा प्रश्न निर्माण होतो.
वाहन निर्मात्यांसाठी नवा महसूल
कार विकल्यानंतर कंपनीला सेवा, विमा, कर्ज, सदस्यत्व आणि डेटा-आधारित सुविधांमधून सातत्याने उत्पन्न मिळू शकते. त्यामुळे वाहन उद्योग एकदाच उत्पादन विकण्यापासून दीर्घकालीन डिजिटल सेवा व्यवसायाकडे सरकत आहे.
डेटा कोणाचा?
हा सर्वात अवघड प्रश्न आहे. कार ग्राहकाने विकत घेतली असली तरी सॉफ्टवेअर आणि क्लाउड सेवा कंपनी चालवते. ग्राहकाचा वैयक्तिक डेटा भारतीय डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायद्याच्या चौकटीत येऊ शकतो. कंपनीने कोणत्या उद्देशासाठी कोणता डेटा वापरते हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
संमती म्हणजे 40 पानांच्या अटींवर क्लिक?
कायदेशीरदृष्ट्या फक्त लांबलचक अटी दाखवणे पुरेसे ठरेलच असे नाही. ग्राहकाला आवश्यक माहिती स्पष्ट आणि विशिष्ट उद्देशासाठी द्यावी लागते. कार चालवण्यासाठी आवश्यक डेटा आणि जाहिरात किंवा विमा भागीदारासाठी वापरला जाणारा अतिरिक्त डेटा यांत फरक असायला हवा.
लोकेशन डेटा अत्यंत संवेदनशील का?
दररोजची कार कुठे जाते यावरून घर, कार्यालय, मुलांची शाळा, रुग्णालय भेटी, धार्मिक स्थळे आणि वैयक्तिक संबंधांबद्दल अनुमान काढता येते. म्हणून साध्या वाहन निदान डेटापेक्षा सतत लोकेशन इतिहासाचा गोपनीयता धोका जास्त आहे.
कार विकल्यावर काय?
वापरलेली कनेक्टेड कार विकताना जुन्या मालकाचे खाते, घराचा पत्ता, फोन संपर्क किंवा प्रवास इतिहास वाहनात राहू नये. फोन विकताना जसे फॅक्टरी रीसेट करतो तसे वाहनातील डिजिटल प्रोफाइल हटवण्याची स्पष्ट प्रक्रिया आवश्यक आहे.
हॅकिंगचा धोका
डेटा गोपनीयतेबरोबर सायबर सुरक्षा महत्त्वाची आहे. इंटरनेटशी जोडलेल्या वाहनातील प्रणाली सुरक्षित नसल्यास माहिती चोरी होऊ शकते. अत्यंत गंभीर परिस्थितीत वाहनाच्या काही कार्यांपर्यंत अनधिकृत प्रवेशाचा धोका असू शकतो. म्हणून दूरस्थ सॉफ्टवेअर अद्यतने आणि सुरक्षा पॅच दीर्घकाळ मिळणे आवश्यक आहे.
अपघात तपासात डेटा उपयोगी
वेग, ब्रेक आणि वाहन त्रुटीचा डेटा अपघाताची कारणे समजण्यास मदत करू शकतो. पण पोलिस, विमा कंपनी किंवा न्यायालयाला कोणत्या प्रक्रियेत डेटा मिळू शकतो यासाठी स्पष्ट नियम आवश्यक आहेत. सुरक्षेचा उपयोग आणि व्यक्तीची गोपनीयता यांच्यात संतुलन लागते.
फ्लीट व्यवसायासाठी मोठी संधी
टॅक्सी, ट्रक आणि वितरण वाहनांच्या मालकाला मार्ग, इंधन वापर, चालक वर्तन आणि नियोजित देखभाल पाहून खर्च कमी करता येतो. येथे वाहन मालक आणि चालक वेगळे असल्यामुळे चालकाला कोणता डेटा नोंदवला जातो हे स्पष्ट सांगणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
ग्राहकाने कार घेताना काय विचारावे?
कोणता डेटा गोळा होतो, किती काळ साठवला जातो, तृतीय पक्षाला दिला जातो का, लोकेशन बंद करता येते का, खाते हटवता येते का आणि वाहन विकताना डेटा कसा मिटवायचा—या प्रश्नांची उत्तरे किंमत आणि मायलेजइतकीच महत्त्वाची होत आहेत.
डेटाचा आर्थिक फायदा ग्राहकाला मिळेल का?
कंपनी ग्राहकाच्या डेटावरून विमा किंवा सेवा महसूल मिळवत असेल तर ग्राहकाला कमी प्रीमियम, मोफत सुविधा किंवा स्पष्ट मूल्य मिळावे अशी अपेक्षा वाढू शकते. डेटा हा “मोफत” कच्चामाल आहे अशी उद्योगाची धारणा भविष्यात आव्हानासमोर येऊ शकते.
भारताला स्वतंत्र वाहन-डेटा नियम हवेत का?
सामान्य डेटा संरक्षण कायदा आधार देतो, पण कनेक्टेड वाहनात सुरक्षा, दुरुस्तीचा अधिकार, विमा, स्पर्धा आणि सार्वजनिक रस्ता या सर्वांचा संगम आहे. उद्योग वाढल्यावर क्षेत्रविशिष्ट नियम किंवा मानके आवश्यक होऊ शकतात.
स्रोत
इकॉनॉमिक टाइम्स, 4 ऑक्टोबर 2026 — भारतीय कनेक्टेड कार डेटा, विमा, कर्ज आणि वाहन कंपन्यांच्या व्यावसायिक वापराचा आढावा.
