भारत चिप बनवणार, पण अभियंते कुठून आणणार? तैवान-सिंगापूरच्या संस्थांना भारतात प्रशिक्षण केंद्र उघडण्याचे निमंत्रण शक्य

भारताने सेमीकंडक्टर कारखान्यांसाठी लाखो कोटी रुपयांची गुंतवणूक आकर्षित केली आहे; पण आधुनिक चिप कारखाना फक्त मशीन आणि इमारतीने चालत नाही. प्रक्रिया अभियंते, उपकरण तंत्रज्ञ, पॅकेजिंग विशेषज्ञ, सामग्री वैज्ञानिक आणि स्वच्छ-कक्ष कर्मचारी यांची मोठी प्रशिक्षित फौज लागते. ही कौशल्य दरी भरून काढण्यासाठी केंद्र सरकार तैवान आणि सिंगापूरमधील आघाडीच्या संशोधन संस्थांना भारतात प्रशिक्षण शाखा उघडण्यासाठी आमंत्रित करण्याचा विचार करत आहे.

कोणत्या संस्था?

बिझनेस स्टँडर्डच्या माहितीनुसार तैवानची इंडस्ट्रियल टेक्नॉलॉजी रिसर्च इन्स्टिट्यूट आणि सिंगापूरची एजन्सी फॉर सायन्स, टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च यांच्याशी चर्चा होऊ शकते. जर्मनीची फ्राउनहोफर-गेझेलशाफ्टसारखी संस्था देखील संभाव्य भागीदारांच्या यादीत आहे.

सरकार संपूर्ण खर्च देऊ शकते?

एका वरिष्ठ सरकारी अधिकाऱ्याच्या माहितीनुसार भारतात केंद्र स्थापन करण्याचा खर्च पूर्णपणे सरकारकडून देण्याचा पर्याय संस्थांना दिला जाऊ शकतो. अंतिम करार झालेला नाही. कोणती संस्था येईल, केंद्र कुठे असेल आणि निधी किती असेल हे पुढील चर्चेनंतर ठरेल.

तैवान इतका महत्त्वाचा का?

तैवान जगातील सर्वात प्रगत चिप उत्पादन परिसंस्थांपैकी एक आहे. संशोधन संस्था, विद्यापीठे, फाउंड्री, उपकरण पुरवठादार आणि पॅकेजिंग कंपन्यांमध्ये दशकांपासून कौशल्य फिरत आले आहे. भारताला केवळ वर्गातील सिद्धांत नव्हे तर प्रत्यक्ष उत्पादन संस्कृती शिकण्याची गरज आहे.

आयटीआरआयची भूमिका

तैवानच्या औद्योगिक तंत्रज्ञान विकासात आयटीआरआयने ऐतिहासिक भूमिका बजावली आहे. प्रगत एकात्मिक सर्किट संशोधन आणि उद्योगासोबत तंत्रज्ञान हस्तांतरणात संस्था काम करते. भारतात अशी शाखा आली तर अभ्यासक्रम उद्योगाच्या प्रत्यक्ष गरजेशी जोडण्याची क्षमता वाढू शकते.

सिंगापूरचे ए-स्टार

ए-स्टार ही सिंगापूरची सार्वजनिक संशोधन संस्था असून सेमीकंडक्टरसह डीप-टेक, रोबोटिक्स आणि इतर प्रगत क्षेत्रांत संशोधन करते. सिंगापूरने मर्यादित भूभाग असूनही जागतिक चिप उत्पादन आणि संशोधनात मोठे स्थान निर्माण केले आहे.

पहिल्या मिशनचे 85,000 लक्ष्य लवकर पूर्ण

पहिल्या इंडिया सेमीकंडक्टर मिशनमध्ये 2022 पासून 10 वर्षांत 85,000 अभियंते प्रशिक्षित करण्याचे लक्ष्य होते. सरकारी माहितीनुसार ते 2026 पर्यंतच साध्य झाले. आता प्रश्न संख्या नव्हे तर उद्योगात त्वरित काम करू शकणाऱ्या कौशल्याची गुणवत्ता आहे.

दुसऱ्या टप्प्यात 1 लाख अभियंते

दुसऱ्या मिशनमध्ये पुढील सहा वर्षांत आणखी 1 लाख अभियंते प्रशिक्षित करण्याचे लक्ष्य आहे. त्यासाठी फक्त अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील अभ्यासक्रम बदलणे पुरेसे नाही; उपकरणावर प्रत्यक्ष प्रशिक्षण आणि उद्योगातील इंटर्नशिप आवश्यक आहे.

1.27 लाख कोटींचा दुसरा मिशन

दुसऱ्या इंडिया सेमीकंडक्टर मिशनला सुमारे 1.27 लाख कोटी रुपयांचा अर्थसंकल्प मंजूर झाला आहे. त्यात डिझाइन, मशीन आणि साहित्य, अधिक फॅब, पॅकेजिंग, संशोधन-विकास आणि प्रतिभा विकास अशी सहा प्रमुख क्षेत्रे आहेत.

चिप डिझाइनमध्ये भारत मजबूत, उत्पादनात दरी

भारतामध्ये हजारो अभियंते जागतिक कंपन्यांसाठी चिप डिझाइन करतात. पण वेफर फॅब्रिकेशन कारखान्यात प्रक्रिया चालवणे, उत्पादनातील दोष कमी करणे आणि अत्यंत महाग उपकरणे 24 तास स्थिर ठेवणे ही वेगळी कौशल्ये आहेत.

शॉप-फ्लोअर कर्मचारी का महत्त्वाचे?

प्रत्येक फॅबला फक्त पीएचडी संशोधक लागत नाही. उपकरण देखभाल, रसायन हाताळणी, गुणवत्ता तपासणी, पॅकेजिंग आणि सुविधा व्यवस्थापनासाठी मोठ्या प्रमाणावर डिप्लोमा आणि तांत्रिक कौशल्य असलेले कर्मचारी लागतात. प्रशिक्षण धोरणाने या स्तराकडे दुर्लक्ष करता कामा नये.

फॅब सुरू झाल्यावर प्रशिक्षण उशीर ठरते

चिप कारखाना उत्पादन सुरू करण्यापूर्वीच कर्मचाऱ्यांना अनेक महिने प्रशिक्षण द्यावे लागते. भारतातील मंजूर प्रकल्प बांधकामातून उत्पादनाकडे जात असताना कौशल्य कार्यक्रम समांतर चालवणे आवश्यक आहे.

परदेशी संस्थेवर अवलंबित्व?

सुरुवातीला जागतिक तज्ज्ञांची मदत वेग वाढवू शकते, पण दीर्घकाळ भारताला स्वतःचे शिक्षक, संशोधक आणि प्रशिक्षण प्रयोगशाळा तयार कराव्या लागतील. अन्यथा प्रत्येक नवीन तंत्रज्ञान पिढीसाठी बाहेरील कौशल्यावर अवलंबित्व राहील.

ब्रेन ड्रेनचा धोका

भारतात प्रशिक्षित अभियंत्यांना तैवान, अमेरिका, सिंगापूर किंवा युरोपमध्ये अधिक वेतन मिळाले तर ते परदेशात जाऊ शकतात. देशांतर्गत चिप कंपन्यांना स्पर्धात्मक वेतन, संशोधन संधी आणि करिअर मार्ग द्यावा लागेल.

महाविद्यालयांना काय बदलावे लागेल?

मायक्रोइलेक्ट्रॉनिक्सचा सिद्धांत शिकवण्याबरोबर स्वच्छ-कक्ष शिस्त, सांख्यिकीय प्रक्रिया नियंत्रण, व्हॅक्यूम प्रणाली, सामग्री विज्ञान आणि उपकरण निदान यावर प्रत्यक्ष प्रयोग आवश्यक आहेत. उद्योगाने अभ्यासक्रम तयार करण्यात थेट सहभाग घेतला तर रोजगारयोग्यता वाढू शकते.

यशाचे मोजमाप प्रमाणपत्राने नाही

1 लाख विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्र मिळणे हा अंतिम उद्देश नसावा. किती जण फॅब, पॅकेजिंग, उपकरण, साहित्य आणि डिझाइन कंपन्यांत प्रत्यक्ष नोकरीला लागतात, त्यांचा टिकाव किती आणि उत्पादन गुणवत्ता सुधारते का हे महत्त्वाचे मोजमाप असेल.

स्रोत

बिझनेस स्टँडर्ड, 6 ऑक्टोबर 2026 — परदेशी संस्थांना आमंत्रण, निधी पर्याय आणि प्रशिक्षण लक्ष्य.