23 ऑक्टोबर 2028 पर्यंत भारतीय बनावटीचा स्वदेशी मोबाइल ब्रँड; वैष्णव यांचे लक्ष्य

केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी 23 ऑक्टोबर 2026 रोजी भारतीय रचनेचा, भारतीय बनावटीचा आणि भारतीय मालकीच्या ब्रँडचा मोबाइल फोन 23 ऑक्टोबर 2028 पर्यंत उपलब्ध होईल असे म्हटले. नवी दिल्लीतील एनडीटीव्ही वर्ल्ड समिटमध्ये त्यांनी ही मुदत जाहीर केली. हा सरकारचा पुढील दोन वर्षांसाठीचा उद्देश आहे; प्रत्यक्ष नवीन फोनचे नाव, किंमत किंवा विक्रीची तारीख अद्याप जाहीर केलेली नाही.

Table of Contents

मंत्र्यांनी नेमके काय जाहीर केले?

एनडीटीव्हीच्या 23 ऑक्टोबरच्या मुलाखतीत केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी भारतीय रचना, निर्मिती आणि ब्रँड या तिन्ही बाबी एकत्र आणण्याचे लक्ष्य स्पष्ट केले. त्यांनी 23 ऑक्टोबर 2028 ही विशिष्ट तारीख नमूद केली. इकॉनॉमिक टाइम्स आणि पीटीआयच्या अहवालांनीही त्याच विधानाची नोंद केली आहे. या घोषणेत कोणत्या कंपनीचा फोन असेल, त्याचे तांत्रिक गुणधर्म काय असतील किंवा ग्राहकाला किती किंमत द्यावी लागेल हे सांगितलेले नाही. त्यामुळे आजच एखादा निश्चित भारतीय स्मार्टफोन सादर झाला असे वृत्त देणे चुकीचे ठरेल. भारतात तयार होणाऱ्या फोनमध्ये आज अनेक परदेशी कंपन्यांचे ब्रँड आहेत. देशात जुळणी उत्पादन होणे आणि संपूर्ण उत्पादनाच्या रचनेची बौद्धिक संपदा भारतीय कंपनीकडे असणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. नवीन लक्ष्याचा भर याच फरकावर आहे. भविष्यातील वेळापत्रक हे मंत्र्यांचे विधान असून तो कायदेशीर हमीचा करार नाही. प्रत्यक्ष उत्पादन आणि बाजारातील स्पर्धा यांचा परिणाम स्वतंत्रपणे पाहावा लागेल.

निर्मिती आणि भारतीय मालकीतील फरक

मोबाइल फोन बनवताना बाह्य रचना, मदरबोर्ड, रेडिओ संपर्क, कॅमेरा, सॉफ्टवेअर आणि विविध भागांचा समावेश होतो. परदेशी कंपनीसाठी फोनची भारतात जुळणी करणारा कारखाना आणि स्वतःचा फोन तयार करणारा भारतीय ब्रँड यांतील व्यावसायिक जबाबदारी वेगळी असते. एनडीटीव्हीच्या वृत्तानुसार वैष्णव यांनी मोबाइलच्या अंतर्गत रेडिओ संपर्क व्यवस्थेची गुंतागुंत समजावून सांगितली. भारतीय कंपन्यांना उत्पादनाच्या रचनेवर आणि बौद्धिक संपदेवर स्वतःचे नियंत्रण मिळवणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी म्हटले. अशा नियंत्रणामुळे उत्पादनातील बदल, पुढील आवृत्ती आणि तांत्रिक संशोधनाची दिशा कंपनी ठरवू शकते. मात्र संपूर्ण फोनमधील प्रत्येक छोटा भाग देशातच बनवला गेला तरच भारतीय ब्रँड म्हणता येईल असे मंत्र्यांनी जाहीर केलेले नाही. उत्पादन साखळीतील अनेक पुरवठादार वेगवेगळ्या देशांत असू शकतात. त्यामुळे भारतीय रचना आणि भारतीय ब्रँड या संकल्पना सर्व घटकांची शंभर टक्के स्वदेशी निर्मिती असल्याच्या दाव्यापासून वेगळ्या ठेवाव्या लागतील. प्रत्यक्ष विक्री सुरू झाल्यावर कोणत्या भागांचे उत्पादन कुठे होते याचा तपशील आवश्यक राहील.

मदरबोर्ड आणि पाचवी पिढीचा संपर्क

इकॉनॉमिक टाइम्सच्या 23 ऑक्टोबरच्या माहितीनुसार वैष्णव यांनी भारतीय कंपनीने मोबाइल मदरबोर्डची रचना केल्याचे उदाहरण दिले. त्या रचनेची निवड अमेरिकेतील मोठ्या दूरसंचार सेवा पुरवणाऱ्या कंपनीने केल्याचे मंत्र्यांचे म्हणणे आहे. संबंधित भारतीय कंपनीने पाचवी पिढी आणि पुढील संपर्कक्षमतेचा फोन ग्राहकांना पुरवल्याचेही त्यांनी सांगितले. या दाव्यांतील कंपनीचे नाव आणि स्वतंत्र ग्राहक कराराचा संपूर्ण तपशील संबंधित वृत्तांत दिलेला नाही. त्यामुळे अज्ञात कंपनीला अंदाजाने निश्चित नाव जोडू नये. मदरबोर्ड रचना हा महत्त्वाचा तांत्रिक टप्पा असला तरी संपूर्ण जागतिक दर्जाचा स्मार्टफोन ब्रँड उभारण्यासाठी वेगळी कामे करावी लागतात. वापरकर्त्यांसाठी कार्यप्रणालीचे अद्ययावतीकरण, सुरक्षा, हमी आणि विक्रीनंतरची सेवा यांचीही आवश्यकता असते. अमेरिकेतील एका ग्राहकाने रचना निवडली म्हणजे त्याच कंपनीचा फोन भारतात सर्व ग्राहकांना विक्रीसाठी उपलब्ध झाला असा अर्थ नाही. हे मंत्र्यांनी दिलेले औद्योगिक उदाहरण आहे. त्याच्या व्यावसायिक विस्ताराचा स्वतंत्र तपशील पुढे पाहावा लागेल.

सेमीकंडक्टर क्षेत्राबाबत दुसरे लक्ष्य

याच कार्यक्रमात मंत्री वैष्णव यांनी 2028 पर्यंत भारतात तयार झालेली पहिली चिप उपलब्ध होईल असे लक्ष्य सांगितले. पीटीआय आणि इकॉनॉमिक टाइम्सने त्याची नोंद केली आहे. फोनची संपूर्ण निर्मिती आणि सेमीकंडक्टर चिप तयार करण्याची प्रक्रिया या परस्पर संबंधित असल्या तरी स्वतंत्र औद्योगिक क्षमता आहेत. भारतात चिपच्या रचनेवर काम करणारे अभियंते आधीपासून आहेत; प्रत्यक्ष वेफर उत्पादनासाठी प्रगत उपकरणे आणि विशेष सामग्रीची आवश्यकता असते. वैष्णव यांनी जागतिक चिप रचना अभियंत्यांपैकी सुमारे 20% भारताशी संबंधित असल्याचे सांगितले. हा मंत्र्यांनी दिलेला अंदाज आहे, प्रत्येक अभियंत्याच्या रोजगाराची स्वतंत्र गणना नाही. सरकार साहित्य, विशेष वायू आणि उद्योग संशोधनाची साखळी विकसित करण्यावर भर देत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. चिप उत्पादनातील नवीन क्षमता सुरू झाली तरी सर्व प्रकारच्या फोनसाठी लागणाऱ्या सर्व चिप देशातच तयार होतील असे म्हणता येणार नाही. या क्षेत्रातील प्रकल्पांबाबत उत्पादन चाचण्या आणि व्यापारी पुरवठ्याची तारीख वेगळी तपासावी लागेल.

ग्राहक आणि उद्योगासाठी पुढे काय महत्त्वाचे?

भारतीय स्मार्टफोन ब्रँडच्या घोषणेतील 23 ऑक्टोबर 2028 ही लक्ष्य तारीख आहे. सध्याच्या घोषणेत फोनचे नाव, किंमत, वितरणाचे शहर, विक्री केंद्रे किंवा हमीच्या अटी उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे ग्राहकांनी या लक्ष्याच्या आधारावर कोणत्याही अज्ञात उत्पादनासाठी आगाऊ रक्कम देऊ नये. भविष्यात अधिकृत फोन जाहीर झाल्यास त्याचा निर्माता, बौद्धिक संपदेची मालकी आणि देशातील सेवा केंद्रांची उपलब्धता पाहावी. उद्योगाच्या दृष्टीने स्थानिक रचनेचे संशोधन, पुरवठादारांचे जाळे आणि उत्पादनाची गुणवत्ता या मुख्य अडचणी असू शकतात. एनडीटीव्ही कार्यक्रमातील सरकारचा आशावाद हा प्रत्यक्ष बाजारातील यशाचा पुरावा नाही. किंमत, टिकाऊपणा, सुरक्षा अद्ययावतीकरण आणि वापरकर्त्यांचा अनुभव यांवर ग्राहकांचा निर्णय अवलंबून राहील. मंत्र्यांनी जाहीर केलेल्या लक्ष्याची अंमलबजावणी कोणत्या कंपन्या आणि कोणत्या उत्पादनांनी करतात हे अजून स्पष्ट व्हायचे आहे. पुढील काळात अधिकृत उत्पादन घोषणा, प्रत्यक्ष उपलब्धता आणि तांत्रिक तपशील यांकडे लक्ष राहील.