NTPC Sodium Ion Battery: वीज साठवणुकीच्या नव्या प्रयोगासाठी जागतिक प्रस्ताव मागवले

NTPC Sodium Ion Battery प्रायोगिक प्रकल्पामुळे वीज साठवणुकीसाठी लिथियम-आयनपलीकडील पर्यायाची चाचणी घेण्याची तयारी सुरू झाली आहे. NTPC ने आपल्या विद्यमान औष्णिक विद्युत केंद्रांमध्ये किंवा कार्यालयीन इमारतींमध्ये ग्रीडशी जोडलेली सोडियम-आयन बॅटरी व्यवस्था उभारण्यासाठी जागतिक स्तरावर स्वारस्य प्रस्ताव मागवले आहेत.

9 सप्टेंबर 2026 च्या प्रस्तावसूचनेचा संदर्भ The Battery Magazine ने दिला आहे. त्यानंतर 10 आणि 11 सप्टेंबरला ऊर्जा क्षेत्रातील प्रकाशने आणि Financial Express यांनी या उपक्रमाचे तपशील प्रसिद्ध केले. सध्या तंत्रज्ञान पुरवठादार शोधण्याचा टप्पा आहे; प्रकल्प सुरू झालेला किंवा मोठ्या प्रमाणावर वापराला मंजुरी मिळालेली नाही.

NTPC Sodium Ion Battery प्रकल्पात काय तपासणार?

PV Magazine च्या माहितीनुसार, भारतीय हवामान आणि वीज ग्रीडच्या परिस्थितीत बॅटरीची कामगिरी कशी राहते, हे या प्रयोगातून पाहिले जाईल. सुरक्षा, विश्वासार्हता, वापरासोबत क्षमतेत होणारी घट आणि तांत्रिक तसेच आर्थिक व्यवहार्यता यांचे मूल्यमापन केले जाणार आहे.

कागदावरील क्षमता आणि दीर्घकाळ वापरात मिळणारी क्षमता यांमध्ये फरक असू शकतो. त्यामुळे प्रायोगिक प्रकल्पाचा भर केवळ बॅटरी बसवण्यावर नाही, तर तिच्या प्रत्यक्ष कामगिरीचा पुरावा मिळवण्यावर आहे. त्यातून पुढील मोठ्या वापराबाबत निर्णय घेण्यासाठी NTPC ला माहिती मिळेल.

100 kWh क्षमतेचा पर्याय

प्रस्तावांसाठी दोन पर्याय ठेवण्यात आले आहेत. पहिल्या पर्यायात वापरता येण्याजोगी ऊर्जा क्षमता 100 kWh असलेली बॅटरी साठवणूक व्यवस्था अपेक्षित आहे. यामुळे वेगवेगळ्या तंत्रज्ञानांची एकाच आधारावर तुलना करता येईल. दुसऱ्या पर्यायात पुरवठादार स्वतःच्या तंत्रज्ञानासाठी योग्य क्षमता सुचवू शकतो.

अंतिम क्षमता आणि अंमलबजावणीची पद्धत तंत्रज्ञानाचे मूल्यमापन केल्यानंतर ठरेल, असे PV Magazine च्या वृत्तात म्हटले आहे. म्हणून 100 kWh हाच अंतिम प्रकल्पाचा आकार निश्चित झाला आहे, असे मानता येणार नाही.

तंत्रज्ञान किती विकसित आहे, यावर खर्चाचा वाटा

तंत्रज्ञानाची तयारी दर्शवणाऱ्या टीआरएल पातळीनुसार खर्चातील सहभाग ठरणार आहे. प्रयोगशाळेत पडताळणी किंवा संबंधित वातावरणात प्रारूप चाचणीच्या टप्प्यातील टीआरएल 4 आणि 5 तंत्रज्ञानांसाठी अर्जदारांना प्रकल्पखर्चाचा किमान 50% वाटा उचलावा लागेल. टीआरएल 6 आणि पुढील स्तरांसाठी किमान आर्थिक योगदानाची अट नसून सहभाग परस्पर संमतीने ठरू शकतो.

The Battery Magazine च्या अहवालात तंत्रज्ञान पुरवठादारांकडून भारतीय परिस्थितीत प्रणाली दाखवून तिचे मूल्यमापन करण्याची अपेक्षा नमूद आहे. या उपक्रमात प्रयोगशाळेतील कल्पना आणि प्रत्यक्ष वापरासाठी तयार प्रणाली यांना एकाच निकषाने न पाहणे महत्त्वाचे ठरते.

सोडियम-आयनकडे लक्ष का?

Financial Express ने NTPC च्या भूमिकेचा संदर्भ देत भारतातील बॅटरी सेल आणि काही कच्च्या मालासाठी असलेल्या आयात अवलंबित्वाचा मुद्दा मांडला आहे. सोडियमची उपलब्धता आणि स्थानिक पुरवठा साखळी विकसित करण्याची शक्यता यामुळे या पर्यायात रस आहे. प्रस्ताव सादर करण्याची अंतिम तारीख 15 ऑक्टोबर 2026 असल्याचेही त्या वृत्तात म्हटले आहे.

मात्र उपलब्धता म्हणजे तयार बॅटरी लगेच स्वस्त पडेल, असे समीकरण नाही. या विशिष्ट प्रकल्पाची किंमत, आयुष्य आणि प्रत्यक्ष आर्थिक फायदा चाचणीच्या निष्कर्षांनंतरच अधिक स्पष्ट होईल. लिथियम-आयनची जागा सोडियम-आयनने घेतली, अशी घोषणा करण्याइतका हा टप्पा पुढे गेलेला नाही.

वीज क्षेत्रासाठी पुढील कसोटी

या घडामोडीचा अर्थ वीज साठवणुकीतील आणखी एका पर्यायासाठी प्रत्यक्ष माहिती जमा होणार आहे, असा आहे. महाराष्ट्रातील ऊर्जा क्षेत्रासाठीही पुढे अशा चाचण्यांचे निष्कर्ष उपयुक्त संदर्भ ठरू शकतात. मात्र या प्रस्तावातून महाराष्ट्रात विशिष्ट प्रकल्प मंजूर झाल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद नाही.

आता लक्ष प्रस्तावांना मिळणाऱ्या प्रतिसादावर, निवडल्या जाणाऱ्या तंत्रज्ञानावर आणि चाचणीच्या निष्कर्षांवर असेल. महत्त्वाचा प्रश्न बॅटरी किती नावीन्यपूर्ण आहे एवढाच नसून ती नियमित वापरात किती विश्वासार्ह आणि परवडणारी ठरते, हा आहे.

अधिक वाचा: तंत्रज्ञानाच्या बातम्या.

स्रोत: PV Magazine, 10 सप्टेंबर 2026; The Battery Magazine; Financial Express, 11 सप्टेंबर 2026.