भारतातील स्पॅम कॉलविरोधी लढाई आता ग्राहकाने तक्रार केल्यानंतर कारवाई करण्यापुरती मर्यादित राहणार नाही. भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरणाने 18 सप्टेंबर 2026 रोजी व्यावसायिक संदेश ग्राहक प्राधान्य नियमांची तिसरी दुरुस्ती जारी केली. तिच्या केंद्रस्थानी एआय आणि यंत्र-अध्ययनावर आधारित संशयित अनाहूत व्यावसायिक संदेश ओळख, तक्रार-आधारित कारवाई मजबूत करणे, प्रेषक-दूरविपणनकर्त्यांची जबाबदारी आणि स्वयंचलित अनुप्रयोगातून व्यक्तीकडे जाणाऱ्या कॉलचे नियमन आहे.
ही फक्त प्रस्तावना नाही
ट्रायने 13 मार्च 2026 रोजी तिसऱ्या दुरुस्तीचा मसुदा सार्वजनिक सल्ल्यासाठी जारी केला होता. उद्योग आणि इतर भागधारकांच्या प्रतिक्रिया घेतल्यानंतर 18 सप्टेंबरला अंतिम दुरुस्ती जारी झाली. त्यामुळे एआय-आधारित ओळख ही आता केवळ चर्चेतील कल्पना नसून अंमलबजावणी चौकटीचा भाग आहे.
अनाहूत व्यावसायिक संदेश म्हणजे काय?
ग्राहकाने मागितलेला नसलेला जाहिरातीचा कॉल किंवा संदेश या चौकटीत येऊ शकतो. मात्र व्यवहार संदेश—उदाहरणार्थ बँक व्यवहाराची सूचना—आणि ग्राहकाने स्पष्ट संमती दिलेला संपर्क वेगळा आहे. अडचण अशी की आज फसवणूक करणारेही बँक, विमा किंवा वितरण कंपनीसारखे दिसण्याचा प्रयत्न करतात.
एआय प्रणाली काय ओळखू शकते?
दूरसंचार नेटवर्ककडे कॉलचा मजकूर ऐकण्याशिवायही अनेक संकेत असतात: एका क्रमांकावरून किती कॉल, किती वेगवेगळ्या लोकांना, किती कमी वेळात, किती कॉल अल्पकाळात बंद झाले, किती तक्रारी आल्या आणि क्रमांकाची वर्तणूक अचानक बदलली का. अशा नमुन्यांवर यंत्र-अध्ययन संशयित व्यावसायिक वापर ओळखण्यास मदत करू शकते.
तक्रारींची भूमिका संपणार नाही
एआयने संशय व्यक्त केला म्हणून ग्राहक तक्रार निरुपयोगी होत नाही. उलट तक्रारी वास्तविक जगातील पुष्टी म्हणून उपयोगी ठरतात. ट्रायने तक्रार-आधारित कारवाईची यंत्रणाही मजबूत करण्यावर भर दिला आहे. यामुळे नेटवर्क नमुना आणि ग्राहक अनुभव दोन्ही एकत्र वापरता येतात.
स्वयंचलित एआय कॉलचे नवे आव्हान
आज बँकेचा हप्ता स्मरण कॉल, कुरिअर अपडेट आणि बनावट बँक अधिकाऱ्याचा फसवणूक कॉल एकाच प्रकारच्या संवादक्षम आवाज तंत्रज्ञानाचा वापर करू शकतात. एआय आवाज ऐकतो, उत्तर समजतो आणि प्रत्यक्ष व्यक्तीसारखा पुढचा प्रश्न विचारतो. त्यामुळे “रेकॉर्ड केलेला आवाज म्हणजे स्पॅम” हा जुना नियम पुरेसा राहिलेला नाही.
व्यवसायाला स्वयंचलित कॉल घोषित करावा लागू शकतो
ट्रायने तयार केलेल्या चौकटीत स्वयंचलित कॉल करणाऱ्या व्यवसायांनी त्यांच्या दूरसंचार सेवा पुरवठादाराला अशा वापराबद्दल माहिती देणे आणि अधिक स्पष्ट ओळख निर्माण करणे हा महत्त्वाचा दिशादर्शक भाग आहे. उद्देश वैध स्वयंचलित सेवा आणि लपवलेला स्पॅम यांत फरक करणे हा आहे.
प्रेषक आणि दूरविपणनकर्त्यांची जबाबदारी
मोठी कंपनी स्वतः कॉल न करता बाह्य दूरविपणन कंपनीला काम देते. ग्राहकाला मात्र कॉल कोणाच्या वतीने आला हे समजत नाही. दुरुस्तीने प्रेषक आणि दूरविपणनकर्त्यांच्या जबाबदारीला अधिक महत्त्व दिले आहे, जेणेकरून “आम्ही कॉल केला नाही, आमच्या विक्रेत्याने केला” अशी जबाबदारी टाळण्याची जागा कमी होईल.
जुनी संमती हा मोठा प्रश्न
कंपन्यांकडे पूर्वीपासून असलेल्या ग्राहक संमतीची नोंद नवीन प्रणालीत कशी आणायची हा सल्लामसलतीतील मुद्दा होता. ग्राहकाने वर्षांपूर्वी एखाद्या फॉर्मवर संमती दिली असल्याचा दावा आणि आज त्याला सतत येणारे कॉल यामध्ये संघर्ष होऊ शकतो. संमती पडताळता आणि मागे घेता येणे महत्त्वाचे आहे.
अपील यंत्रणा का आवश्यक?
एआय चुकीचा निर्णय घेऊ शकतो. डॉक्टर, शाळा, वितरण कर्मचारी, छोटा व्यवसाय किंवा सेवा केंद्र वैध कारणाने दिवसात अनेक ग्राहकांना कॉल करू शकते. त्यांचा क्रमांक स्पॅमर म्हणून चुकीने चिन्हांकित झाल्यास व्यवसाय ठप्प होऊ शकतो. म्हणून अपील आणि मानवी पुनरावलोकन ही चौकटीची आवश्यक सुरक्षा आहे.
स्पॅम आणि आर्थिक फसवणूक एकच नाही
अनाहूत विमा विक्रीचा कॉल त्रासदायक असू शकतो पण तो नेहमी गुन्हा नसतो. दुसरीकडे एका व्यक्तीला लक्ष्य करून बँक अधिकारी असल्याचे सांगणारा एक कॉल मोठी आर्थिक फसवणूक करू शकतो. स्पॅम ओळख प्रणाली सर्व प्रकारच्या सायबर फसवणुकीचे समाधान नाही.
गोपनीयतेची मर्यादा
स्पॅम शोधण्यासाठी किती मेटाडेटा वापरला जातो, तो किती काळ ठेवला जातो, कोणाला प्रवेश आहे आणि मॉडेलच्या निर्णयाविरुद्ध ग्राहक किंवा व्यवसाय कसा आक्षेप घेऊ शकतो याबाबत पारदर्शकता महत्त्वाची आहे. स्पॅम रोखताना वैध संवाद आणि गोपनीयतेचे संरक्षण दोन्ही आवश्यक आहेत.
22 सप्टेंबरची स्वतंत्र ग्राहक संरक्षण दुरुस्ती
ट्रायने 22 सप्टेंबरला दूरसंचार ग्राहक संरक्षण नियमांची 13 वी दुरुस्तीही प्रसिद्ध केली. ती 18 सप्टेंबरच्या अनाहूत व्यावसायिक संदेश दुरुस्तीपेक्षा स्वतंत्र नियामक कारवाई आहे. दोन्ही तारखा एकत्र करून एकच नियम असल्याचे दाखवणे चुकीचे ठरेल.
ग्राहकासाठी प्रत्यक्ष फायदा कधी दिसेल?
नियम कागदावर मजबूत असणे पुरेसे नाही. दूरसंचार कंपन्यांच्या ओळख मॉडेलची अचूकता, कंपन्यांमधील माहिती देवाणघेवाण, कारवाईचा वेग आणि स्पॅमर नवीन क्रमांक किती सहज मिळवतात यावर परिणाम ठरेल. चुकीची ओळख खूप झाली तर वैध कॉल अडतील; कारवाई कमी झाली तर स्पॅम सुरूच राहील.
ग्राहकाने काय करावे?
एआय फिल्टर असला तरी एकवेळ संकेतशब्द, कार्डचा गुप्त क्रमांक, बँक पासवर्ड किंवा स्क्रीन सामायिक करण्याची परवानगी अनोळखी कॉलवर देऊ नये. अधिकृत क्रमांक स्वतः शोधून संस्थेला परत फोन करणे सुरक्षित आहे. संशयित व्यावसायिक कॉलची अधिकृत तक्रार केल्याने नियामक प्रणालीला पुरावा मिळतो.
स्रोत
ट्राय, 18 सप्टेंबर 2026 — व्यावसायिक संदेश ग्राहक प्राधान्य नियमांची तिसरी दुरुस्ती.
पत्र सूचना कार्यालय, 18 सप्टेंबर 2026 — एआय/यंत्र-अध्ययन ओळख, तक्रार कारवाई, संमती, अपील आणि प्रेषक-दूरविपणनकर्त्यांची जबाबदारी.
ट्राय प्रसिद्धीपत्रके — 22 सप्टेंबरची ग्राहक संरक्षण दुरुस्ती.