केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने 18 ऑक्टोबर 2026 रोजी वाराणसीतील आयआयटी बीएचयू येथे झालेल्या आरोग्य आणि सहाय्यक तंत्रज्ञानविषयक कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिषदेची माहिती दिली. सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क्स ऑफ इंडियाने विद्यापीठातील उद्योजकता केंद्रासोबत कार्यक्रम आयोजित केला होता. परिषदेत रोग तपासणी, दूरस्थ अतिदक्षता निरीक्षण आणि दिव्यांगांसाठी उपयुक्त साधने यांवर चर्चा झाली; कोणतेही नवीन देशव्यापी उपचारयंत्र कार्यान्वित झाल्याची घोषणा मात्र झाली नाही.
परिषदेत नेमके काय घडले?
केंद्रीय मंत्रालयाच्या 18 ऑक्टोबरच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार वाराणसीतील भारतीय तंत्रज्ञान संस्था आणि तिचे नवोन्मेष, उद्योजकता संवर्धन केंद्र यांनी कार्यक्रमासाठी सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क्स ऑफ इंडियाला सहकार्य केले. कार्यक्रमात सरकारी प्रतिनिधी, संशोधक, आरोग्यसेवक आणि नवउद्योजक सहभागी झाले. डीडी इंडियानेही त्याच दिवशी या परिषदेचे स्वतंत्र वृत्त प्रसिद्ध केले. केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाचे सचिव एस. कृष्णन यांनी आरोग्यसेवा सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा उपयोग होऊ शकतो असे सांगितले. त्यांच्या भाषणात रोगाचे प्राथमिक परीक्षण, वैद्यकीय निदान आणि दूरस्थ अतिदक्षता निरीक्षण यांचा उल्लेख होता. ही संभाव्य उपयोजनांची चर्चा आहे, देशभर अशी व्यवस्था सुरू झाली आहे असा दावा नाही. परिषदेचे उद्दिष्ट संशोधन करणाऱ्या संस्थांना वैद्यकीय व्यावसायिक व उद्योगांशी जोडणे हे होते. त्यामुळे प्रयोगशाळेतील संकल्पनांपासून प्रत्यक्ष रुग्णसेवेपर्यंत जाणारा प्रवास हा कार्यक्रमाचा मध्यवर्ती विषय ठरला.
दूरस्थ अतिदक्षता निरीक्षणाचा अर्थ
डीडी इंडिया आणि इकॉनॉमिक टाइम्स एंटरप्राइज एआय यांच्या 18 ऑक्टोबरच्या माहितीनुसार अतिदक्षता विभागातील रुग्णांचे दूरस्थ निरीक्षण हा चर्चेतील महत्त्वाचा मुद्दा होता. अशा व्यवस्थेत वेगवेगळ्या वैद्यकीय उपकरणांकडून मिळणारे संकेत एका ठिकाणी पाहता येऊ शकतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनेक संकेतांतील संभाव्य बदल लवकर ओळखण्यासाठी सहाय्य करू शकते. पण संगणकाने दिलेला इशारा म्हणजे डॉक्टरांनी निश्चित केलेले अंतिम निदान नव्हे. रुग्णाच्या आधीच्या वैद्यकीय इतिहासासोबत प्रत्यक्ष तपासणीही आवश्यक असते. चुकीचे इशारे किंवा महत्त्वाचा बदल न ओळखल्यास धोकादायक परिणाम होऊ शकतात. म्हणून अशा तंत्रज्ञानाला रुग्णालयातील चाचण्या, सुरक्षा नियंत्रण आणि वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण आवश्यक असते. परिषदेत कोणत्या रुग्णालयांमध्ये अशी प्रणाली प्रत्यक्ष वापरात आली यांची यादी जाहीर करण्यात आलेली नाही. त्यामुळे भविष्यातील शक्यता आणि आज उपलब्ध सेवा या वेगळ्या बाबी आहेत. रुग्णांनी उपचारासंबंधी निर्णय डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावेत.
संशोधन आणि शस्त्रक्रियेसाठी उपयोग
मंत्रालयाने आरोग्य निदान, रोग तपासणी आणि शस्त्रक्रियेच्या नियोजनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या संभाव्य उपयोगांची माहिती दिली. वैद्यकीय प्रतिमा किंवा रुग्णाच्या तपासणीतील अनेक नोंदी संगणकीय प्रणाली वेगाने पडताळू शकते. त्यातून काही संशयास्पद बाबी पुढील तपासणीसाठी चिन्हांकित करणे शक्य होऊ शकते. मात्र अशी चिन्हे प्रत्यक्ष रोग असल्याचे अंतिम प्रमाणपत्र नाहीत. डॉक्टरांनी योग्य उपचार ठरवताना प्रत्यक्ष रुग्णस्थिती, निदान चाचण्या आणि इतर माहिती विचारात घ्यावी लागते. शस्त्रक्रियेच्या नियोजनात काही प्रणाली शरीरातील भागांची रचना समजून घेण्यास मदत करू शकतात. परंतु या कार्यक्रमात विशिष्ट उपकरणाच्या उपचारयशाचा अधिकृत टक्केवारी निकाल प्रसिद्ध झालेला नाही. त्यामुळे कोणतेही तंत्रज्ञान डॉक्टरांपेक्षा अधिक अचूक आहे असे जाहीर करता येणार नाही. प्रत्यक्ष रुग्णसेवेपूर्वी तंत्रज्ञानाच्या सुरक्षिततेची, अचूकतेची आणि गोपनीयतेची तपासणी आवश्यक आहे. आयोजकांनी तंत्रज्ञानाचा जबाबदार वापर करण्याच्या दृष्टिकोनावर भर दिला.
27 केंद्रांचा उल्लेख कशासाठी?
सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क्स ऑफ इंडियाचे महासंचालक अरविंद कुमार यांनी संस्थेच्या 27 उद्योजकता केंद्रांचा उल्लेख केला. मंत्रालयाच्या माहितीनुसार ही केंद्रे संशोधन, बौद्धिक संपदा निर्मिती आणि बाजारपेठेत प्रवेश मिळवण्यासाठी नवउद्योजकांना सहाय्य करतात. या केंद्रांचा उल्लेख म्हणजे परिषदेत 27 नवीन रुग्णालये किंवा 27 स्वतंत्र एआय उपचारयंत्रणा सुरू झाल्या असा अर्थ नाही. भारतीय तंत्रज्ञान संस्थेचे संचालक अमित पात्रा यांनी संस्थेतील उद्योजकता आणि नवोन्मेष वाढवण्यासाठी उभ्या केलेल्या पायाभूत सुविधांविषयी माहिती दिली. त्यांनी विद्यार्थी आणि संशोधकांना आर्थिक मदतीचे विविध मार्ग उपलब्ध करून देण्याच्या गरजेवर भर दिला. आरोग्य तंत्रज्ञानाचा प्रयोगशाळेतील नमुना प्रत्यक्ष बाजारात आणण्यासाठी उत्पादन, तपासणी, मंजुरी आणि सेवासुविधा आवश्यक असतात. केवळ संशोधनासाठी आर्थिक मदत मिळाल्याने उपकरण सार्वजनिक वापरासाठी तयार होते असे नाही. परिषदेतील चर्चांमुळे संशोधन संस्था आणि उद्योजक यांमध्ये संपर्क वाढण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली. प्रत्यक्ष नवीन करार किंवा गुंतवणुकीची रक्कम मात्र या घोषणेत स्पष्ट केलेली नाही.
दिव्यांगांसाठी साधने आणि पुढील पावले
परिषदेतील चर्चांपैकी एक विषय कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे नागरिकांचे आरोग्य, समावेशकता आणि कल्याण कसे सुधारू शकते हा होता. दुसऱ्या चर्चेत संशोधनापासून प्रत्यक्ष वापरापर्यंत पोहोचण्यासाठी कोणती पावले आवश्यक आहेत यावर भर देण्यात आला. आयआयटी बीएचयूच्या उद्योजकता केंद्रातील मनोज कुमार मेश्राम, संगणकशास्त्र विभागातील संजय कुमार सिंह आणि इतर तज्ज्ञ सहभागी झाले. सहाय्यक तंत्रज्ञानाचा उपयोग बोलण्यात, ऐकण्यात किंवा हालचाली करण्यात अडचण असलेल्या व्यक्तींना मदत करण्यासाठी होऊ शकतो. मात्र या कार्यक्रमात प्रत्येक दिव्यांग व्यक्तीसाठी मोफत उपकरण वाटप करण्याची सरकारी योजना घोषित झाली नाही. संशोधनातून विकसित होणाऱ्या साधनांचा उपयोग निश्चित करण्यासाठी त्यांची प्रत्यक्ष वापरातील सोय आणि किंमत तपासावी लागेल. रुग्णांची वैयक्तिक माहिती सुरक्षित ठेवण्याची यंत्रणाही महत्त्वाची आहे. कार्यक्रमातील कल्पना कधी उपचारपद्धतीत रूपांतरित होतील याची निश्चित तारीख दिलेली नाही. पुढील काळात नव्या प्रायोगिक चाचण्या, अधिकृत मंजुऱ्या आणि रुग्णालयांतील प्रत्यक्ष परिणाम जाहीर होतात का हे पाहावे लागेल.
स्रोत
- केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय / पीआयबी — 18 ऑक्टोबर 2026
- डीडी इंडिया — 18 ऑक्टोबर 2026
- इकॉनॉमिक टाइम्स एंटरप्राइज एआय — 18 ऑक्टोबर 2026
- डिजिटल इंडिया टाइम्स — 18 ऑक्टोबर 2026