भारताच्या दूरसंचार उद्योगाचा पुढचा टप्पा फक्त अधिक वेगवान मोबाइल इंटरनेटचा नाही. 7 ऑक्टोबरपासून नवी दिल्लीतील यशोभूमी येथे सुरू झालेल्या इंडिया मोबाइल काँग्रेस 2026 मध्ये 6जी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता-आधारित नेटवर्क, सॅटेलाइट कम्युनिकेशन, क्वांटम तंत्रज्ञान, सायबरसुरक्षा, सेमीकंडक्टर आणि 5जीमधून प्रत्यक्ष महसूल कसा मिळवायचा हे मुख्य विषय आहेत. चार दिवस चालणारी ही परिषद दूरसंचार विभाग आणि सेल्युलर ऑपरेटर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया संयुक्तपणे आयोजित करत आहेत.
10वी आवृत्ती का वेगळी?
भारताने 5जीचे मोठ्या प्रमाणावर रोलआउट केले आहे. आता उद्योगाचा प्रश्न कव्हरेजपेक्षा पुढे गेला आहे—5जीवर केलेल्या अब्जावधी रुपयांच्या गुंतवणुकीतून अतिरिक्त महसूल कसा मिळवायचा आणि 6जीमध्ये भारत फक्त तंत्रज्ञान खरेदीदार न राहता मानके आणि बौद्धिक संपदा तयार करणारा देश कसा बनेल.
6जी अजून ग्राहकांसाठी तयार नाही
6जी ही आज व्यावसायिक मोबाइल सेवा नाही. जागतिक मानके, स्पेक्ट्रम, उपकरणे आणि वापर प्रकरणे अजून विकसित होत आहेत. 2030 च्या आसपास व्यावसायिक तैनातीची दिशा मानली जाते. त्यामुळे आजचे प्रात्यक्षिक म्हणजे उद्या फोनवर 6जी सुरू होणार असा अर्थ नाही.
भारत 6जीमध्ये काय साधू इच्छितो?
4जी आणि 5जीच्या अनेक मुख्य तंत्रज्ञानासाठी भारत परदेशी विक्रेत्यांवर अवलंबून राहिला. 6जीमध्ये भारतीय कंपन्या आणि संशोधन संस्थांनी पेटंट, रेडिओ तंत्रज्ञान, नेटवर्क सॉफ्टवेअर आणि जागतिक मानकांमध्ये मोठा वाटा मिळवावा हा उद्देश आहे.
एआय-नेटिव्ह नेटवर्क म्हणजे काय?
आज दूरसंचार कंपन्या नेटवर्क ऑपरेशनमध्ये एआय वापरतात; पुढील पिढीत एआय नंतर जोडलेले साधन न राहता नेटवर्कच्या रचनेचाच भाग असेल. वाहतूक कुठे वाढतेय, कोणता टॉवर किती ऊर्जा वापरतो, बिघाड होण्यापूर्वी संकेत काय आहेत आणि स्पेक्ट्रम कुठे द्यायचा याचे निर्णय स्वयंचलित होऊ शकतात.
ग्राहकाला काय फायदा?
एआय-आधारित नेटवर्कमुळे गर्दीच्या ठिकाणी क्षमता अधिक चांगली वाटता येईल, बिघाड लवकर शोधता येईल आणि ऊर्जा खर्च कमी होऊ शकतो. पण चुकीच्या स्वयंचलित निर्णयामुळे मोठ्या प्रमाणावर सेवा बिघाड होऊ नये म्हणून मानवी नियंत्रण आणि सुरक्षा आवश्यक आहे.
5जीमधून पैसा कसा?
ग्राहक डेटा पॅकची किंमत वाढवणे हा एकमेव मार्ग नाही. उद्योग कारखान्यांसाठी खासगी 5जी नेटवर्क, नेटवर्क-एज-अ-सर्व्हिस, क्लाउड, औद्योगिक स्वयंचलन, कनेक्टेड वाहने आणि एंटरप्राइज सुरक्षा यांसारख्या सेवांमधून महसूल शोधतो आहे.
सॅटेलाइट आणि डायरेक्ट-टू-डिव्हाइस
जमिनीवरील टॉवर पोहोचत नाहीत अशा दुर्गम भागात कमी पृथ्वी-कक्षेतील उपग्रह ब्रॉडबँड महत्त्वाचा ठरू शकतो. पुढील टप्प्यात सामान्य फोन आणि उपग्रह यांच्यात थेट संदेश किंवा डेटा कनेक्टिव्हिटीची क्षमता विकसित होते आहे. स्पेक्ट्रम आणि सुरक्षा नियम येथे निर्णायक आहेत.
क्वांटम कम्युनिकेशन का?
क्वांटम तंत्रज्ञान भविष्यात अत्यंत सुरक्षित कळी वितरणासाठी वापरले जाऊ शकते. त्याच वेळी शक्तिशाली क्वांटम संगणक आजच्या काही एन्क्रिप्शन पद्धतींसाठी भविष्यात धोका बनू शकतो. म्हणून दूरसंचार नेटवर्कला पोस्ट-क्वांटम सुरक्षा नियोजन आधीपासून करावे लागेल.
सायबरसुरक्षा आता नेटवर्कचा मुख्य भाग
अब्जावधी फोन, इंटरनेट ऑफ थिंग्स उपकरणे आणि औद्योगिक मशीन जोडली गेल्यावर प्रत्येक उपकरण संभाव्य हल्ला-बिंदू बनते. 6जीचा वेग वाढण्यापेक्षा नेटवर्कमध्ये ओळख, एन्क्रिप्शन आणि स्वयंचलित धोका शोधण्याची क्षमता तितकीच महत्त्वाची आहे.
सेमीकंडक्टरचा दूरसंचाराशी संबंध
रेडिओ युनिट, बेसबँड, राउटर, फोन आणि एआय सर्व्हर सर्व चिप्सवर चालतात. भारत दूरसंचार उपकरणात स्थानिक मूल्यवर्धन वाढवू इच्छित असेल तर चिप डिझाइन, पॅकेजिंग आणि अखेरीस अधिक उत्पादन क्षमता आवश्यक आहे.
देशी 4जीचा अनुभव
भारताने बीएसएनएलसाठी देशी 4जी तंत्रज्ञान स्टॅक विकसित करून मोठ्या प्रमाणावर तैनातीचा अनुभव मिळवला. 6जीसाठी हा अनुभव उपयुक्त ठरू शकतो, पण जागतिक स्पर्धेत तंत्रज्ञान कार्यक्षमता, खर्च आणि निर्यातयोग्यता सिद्ध करावी लागेल.
स्टार्टअप्सची भूमिका
मोठे नेटवर्क ऑपरेटर संपूर्ण परिसंस्था एकटे तयार करू शकत नाहीत. रेडिओ, एआय, सुरक्षा, नेटवर्क सॉफ्टवेअर, चिप डिझाइन आणि सॅटेलाइटमध्ये लहान कंपन्यांना जागा आहे. परिषदेत ‘सृष्टी’ नावाचा नवकल्पना ट्रॅक यावर भर देतो.
5जीचा सामान्य ग्राहकाला अजून प्रश्न
अनेक वापरकर्त्यांसाठी 5जी म्हणजे मुख्यतः वेगवान इंटरनेट. उद्योगाने सांगितलेली स्मार्ट फॅक्टरी, दूरस्थ आरोग्य आणि मोठ्या प्रमाणातील औद्योगिक वापर अजून समान प्रमाणात सर्वत्र दिसत नाही. त्यामुळे 6जीची चर्चा करताना 5जीच्या आर्थिक परिणामाचे प्रामाणिक मोजमाप आवश्यक आहे.
स्पेक्ट्रमचा खर्च
भारतीय ऑपरेटरना स्पेक्ट्रम, नेटवर्क उपकरणे आणि फायबरवर मोठा खर्च करावा लागतो. पुढील पिढीच्या नेटवर्कसाठी अतिरिक्त स्पेक्ट्रम महाग असेल तर ग्राहक किंमत किंवा कंपनीच्या कर्जावर परिणाम होऊ शकतो. धोरणकर्त्यांना सरकारी महसूल आणि उद्योग गुंतवणूक यांचा समतोल साधावा लागेल.
भारत जागतिक निर्यातदार होऊ शकतो?
6जीमध्ये यश फक्त देशांतर्गत नेटवर्क सुरू करण्याने मोजता येणार नाही. भारतीय पेटंट जागतिक मानकात समाविष्ट होतात का, देशी उपकरणे इतर देशांत विकली जातात का आणि भारतीय कंपन्या परवाना महसूल मिळवतात का हे अधिक महत्त्वाचे असेल.
पुढील चार दिवसांत काय पाहावे?
6जीबाबत प्रत्यक्ष संशोधन करार, सॅटेलाइट सेवांच्या व्यावसायिक वेळापत्रकाबाबत स्पष्टता, 5जी एंटरप्राइज करार, भारतीय दूरसंचार उपकरणांच्या निर्यातीचे आकडे आणि एआय नेटवर्कची प्रत्यक्ष तैनाती—फक्त मंचावरील घोषणांपेक्षा हे ठोस संकेत महत्त्वाचे असतील.
स्रोत
बिझनेस स्टँडर्ड, 6 ऑक्टोबर 2026 — कार्यक्रम, तंत्रज्ञान ट्रॅक आणि मुख्य विषय.